ཀུན་གསལ་ནས
———–
ཚན་རིག་པ་ཁྲེ་ཁོ་ཕ་རིང་དང་ཁོང་གི་གཞུང་ལུགས།
ཚན་རིག་གསར་བརྗེ་མེས་པོ་རུ་འབོད་པའི་ནི་ཁོ་ལའ་སུ་ཁོ་ཕེར་ནིཀས་(Nicolas Copernicus,1473-1543)མཆོག་གིས་གནའ་བོའི་ཚན་རིག་པ་གྲགས་ཆེན་ཕ་ཁྲོ་ལེ་མེས(Ptolemy,90-168ad)་བརྩམས་པའི་བླ་ན་མེད་པའི་བསྟན་བཅོས་(འདིའི་བཤད་སྲོལ་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་ནང་བོད་ལ་འགྱུར་ཡོད)ཀྱིས་ ལོ་ངོ་༡༤༠༠རིང་ལ་འཛམ་གླིང་གི་མི་ཕལ་ཆེ་བ་ཡིད་ཆེས་བསྐྲུན་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ བཀོད་པའི་བཤད་སྲོལ་ལས་ལོགས་སུ་བཤད་སྲོལ་ཞིག་གསར་གཏོད་བྱས་ནས་ཚན་རིག་གི་གསར་ བརྗེ་དུས་རབས་མགོ་ཚུགས་མོད། ཡི་ཤུའི་གསུང་རབས་གསར་མའི་བཤད་སྲོལ་དང་མ་མཐུན་པས།ཡེ་ཤུ་བ་ཚོས་ཁོ་ཕར་ནིཀས་ ཡི་གསར་གཏོད་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་༡༨༣༥ལོའི་བར་ཏུ་བཀག་སྡོམ་བྱས་ཡོད། ཚན་རིག་པ་ཁོང་འདས་ཟིན་ནའང་ཚན་རིག་གི་གསར་བརྗེ་བ་འདས་ཚར་མེད། ཁོ་ཕར་ནི་ཁོཀས་འདས་ པའི་ལོ་གསུམ་གྱི་རྗེས་སུ་སྒྲེན་རྨག(Denmark)ནང་ཚན་རིག་གི་སྐྱེས་ཆེན་དམ་པ་ཁྲེ་ཁོ་པ་རིང་(TychoBrahe)་༡༥༤༦་ ལོར་སྐུ་འཁྲུངས།ཁོས་ལོ་ན་ཆུང་དུས་ཁྲིམས་ལ་སློབ་སྤྱོང་བྱས་ནའང་།གནམ་རིག་པ་ ཞིག་གིས་༡༥༦༠ལོའི་ཟླ་༨་ཚེས་༢༡་ལ་གཟའ་འཛིན་བརྟག་པ་ལེགས་པར་ཤེས་ཡོད་པ་མཐོང་ ནས་ཁོ་དེ་ལ་ངོ་མཚར་སྐྱེས་པས་སྐར་རྩིས་སྤྱངས། ཁོང་གིས་སྔ་ཕྱི་བྱས་ནས་སྐར་དཔྱད་ཁང་ཁ་ཤས་བཙུགས་པ་དང་དེའི་ནང་གནམ་རིག་པ་ སློབ་མ་བརྒྱ་ལ་ཉེ་བ་ཡོད་པར་བཤད།རོ་མན་སྐྱབས་མགོན་མཆོག་གིས་རྒྱབ་སྐྱོར་ལས་ ཁྲེ་ཁོ་པ་རིང་གིས་ཚད་ཐུག་ལེན་པའི་མཁོ་ཆས་བསྒྲིགས་ནས་སྐར་དཔྱད་ཁང་བཙུགས་པ་ དེ་ནི། དེ་དུས་ཡུ་རོབ་ གླིང་གི་སྐར་དཔྱད་ཁང་ཆེ་ཤོས་དང་ངོ་མཚར་ལྡན་ཤོས་ཡིན་པར་མ་ཟད། པ་རིང་ཁོང་ནི་ཡུ་རོབ་ཀྱི་ཆེས་མཐའ་མའི་རིག་པ་ཁོ་ནས་གཟའ་སྐར་བརྟག་དཔྱད་མཁན་ ཡང་ཡིན།ཁོའི་རྗེས་སུ་རྒྱངས་ཤེལ་ལ་རྟེན་ནས་གཟའ་སྐར་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པའི་མགོ་ ཚུགས།ཁྲེ་ཁོ་པ་རིང་གི་ལུགས་ནི་ས་གོ་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་དཀྱིལ་དུ་འདོད་པའི་ཕ་ ཁྲོ་ལེ་མེ་ལུགས་དང་འཇིག་རྟེན་འདིའི་གཟའ་སྐར་ཚང་མའི་ལྟེ་བ་ཉི་མ་ཡིན་པར་འདོད་ པའི་ནི་ཁོ་ལའ་སུ་ཁོ་ཕེར་ནིཀས་ཡི་ལུགས་གཉི ས་ཀྱི་དབུས་སུ་གནས་པའི་དབུ་མའི་ལུགས་ཤིག་རེད། དེ་ཡང་ཉི་མ་དང་ཟླ་བ་གཉིས་ས་གོ་ལ་དཀྱིལ་དུ་གནས་ནས་འཁོར་གྱིན་ཡོད་པ་དང་། མིག་དམར་སོགས་གཟའ་ལྔ་དང་སྐར་མ་རྣམས་ཉི་མ་དཀྱིལ་དུ་གནས་ནས་ འཁོར་གྱིན་ཡོད་པར་འདོད།

དེ་ལས་མང་བ་། “བོད་འགྱུར་ཚན་རིག་གི་གཞུང་ལུགས་ཤིག་གླེང་བ།” »

ཉི་མ་རྒྱལ་པོ་ཤར་པ། ཝཱ་ྞ་མཐོ་སློབ།
ཀྱི་ཧུད། བོད་མི་ཚོ་རང་ཡུལ་གཞན་དབང་དུ་ཤོར། ལས་ཀྱིས་མཇལ་བའི་བྱམས་བརྩེ་ལྷད་མེད་ཀྱི་ཕ་མ་ཟུང་དང་སྐྱིད་སྡུག་མཉམ་མྱོང་བྱེད་པའི་སྤུན་ཟླ་དང་ཁ་འབྲལ་དུ་སོང་སྟེ། མི་འདོད་པའི་སྡུག་བསྔལ་སེམས་གཏིང་དུ་འཁྱེར། སྐྱོ་པའི་མིག་ཆུས་མཁུར་ཚོ་བཀར་སྟེ། དཀའ་སྡུག་ཆེན་པོས་རི་ལུང་དང་ཆུ་ྐླུང་དུ་མ་བརྒལ་ནས་གཞན་ཡུལ་དུ་འབྱོར།
རེ་ཡ། ཁྱེད་རྣམས་ལ་རྒྱ་གཞུང་གིས་མནར་གཅོད་ཚད་མེད་གཏོང་བཞིན་པ་དེ་ལ་ང་ཚོས་ཀྱང་སེམས་པས་ག་ལ་བཟོད་ཐུབ། སྲོང་པོར་ཞུས་ན། སྙིང་ཁར་གྲི་བཙུགས་པའི་ན་ཟུག་གི་ཚོར་སྣང་དྲག་པོ་རབ་དང་རིམ་པ་མང་པོ་བྱུང་མྱོང་ལ། ད་དུང་ཡང་གཡལ་མེད། བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ལ་གཅེས་ཞེན་དང་། འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་། རང་དབང་། དྲང་བདེན་ལ་ཡིད་རྟོན་བྱེད་མཁན་ནམ་རིག་གཞུང་དང་གོམས་སྲོལ་གཅིག་པའི་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རིགས་རྒྱུད་རྣམས་ཀྱིས་ཤ་རུས་གཅིག་པའི་བོད་རིག་སྤུན་ཟླ་རྣམས་ལ་རྟག་ཏུ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱས་དང་བྱེད་མུས་ཡིན་ལ། འབྱུང་འགྱུར་དུས་ལའང་གདུང་སེམས་མཉམ་སྐྱེད་བྱ་རྒྱུའི་ལྷག་བསམ་དམར་ཆུང་སྙིང་གི་ཁོང་དུ་བཅངས་ཡོད།

དེ་ལས་མང་བ་། “བོད་མིའི་བདེན་པར་རྒྱབ་སྐྱོར་སུས་་ཀྱང་བྱེད།” »

འབྲོག་རུ་ཆོས་གྲགས་ཀྱིས།

ངའི་མེས་པོ་ཚོའི་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་ཀྱི་བོད་སྐད་ཡིག་ནི་མཆོད་བཤམས་ཀྱི་ཁྲོད་ནས་བཤམས་རྒྱུ་དང་ཁ་ཏོན་གྱི་དཔེ་ཆ་འདོན་བྱེད་ཅིག ད་དུང་བླ་གྲྭ་ཚོས་ནང་ཆོས་སྦྱོང་བྱེད་དང་སྒོམ་ཆེན་ཚོས་གསང་སྔགས་བསྒྲུབ་བྱེད་ཁོ་ན་ཞིག་ཆགས་ཡོད། ཡིན་ནའང་ངའི་ན་གཞོན་ཚོའི་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་དུ། བོད་སྐད་ཡིག་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱི་གནད་དོན་གླེང་བྱེད་དང་། མིའི་རིགས་ཀྱི་འཚོ་གནས་བསྒྲུབ་བྱེད་ཅིག་ཡིན། ད་དུང་བོད་སྐད་ཡིག་གིས་ངའི་མི་རིགས་འདིའི་སྐྱོ་སྡུག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཁན་འཁྲི་ཁུར་ནས་གཞིས་བྱེས་གཉིས་གཅིག་ཏུ་སྤྲེལ་དགོ།

དེ་ལས་མང་བ་། “ངའི་བོད་སྐད་ཡིག” »

དགེ་འདུན་གྱིས།
སུམ་བཅུའི་དུས་དྲན་ ༥༠ ཐམ་པ་བ་འདི་འཁོར་ལ་ཉེ། འདི་ནི་ངའི་ལོ་ཚད་དང་ཧ་ལམ་གཅིག་པ་རེད། ང་ཆུང་དུས་སུ་དར་དམར་འོག་གི་དཔའ་བོ་ཆུང་ཆུང་ཞིག་ཡིན། མའོ་ཙེ་ཏུང་ལ་དགའ། ལིས་ཧྥིན་ལ་སློབ་སྦྱོང་བྱས། དཔའ་བོ་ཏུང་ཚོ་རིས་ཀྱི་སྙིང་སྟོབས་དང་དཔའ་མོ་ལིས་ཧུ་ལིན་གྱི་གསར་བརྗེའི་སྙིང་སྟོབས་དེ་ཚོ་ངའི་ཀློག་དེབ་དང་ཁ་བྲལ་མ་མྱོང་། ངའི་སྐེ་ན་དར་དམར་ཡོད་ལ། ང་ནི་”དམར་ཆུང་དམག་”ཆུང་ཆུང་ཞིག་ཡིན། ང་ཙམ་ཞིག་ག་ལ་ཡིན་ཏེ། ངའི་མི་ཐོག་འདི་ཡང་དེ་ལྟར་ཡིན། ང་དང་མི་ཐོག་གཅིག་པའི་ན་གཞོན་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་དེ་ལྟར་ཡིན། ང་ཚོས་ཕྱི་རོལ་གྱི་འཛམ་གླིང་མི་ཤེས་ལ། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མི་ཤེས། ང་ཚོས་རྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེ་ཕྱི་ལ་ཕེབས་པ་མི་ཤེས་ལ། པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེ་བཙོན་དུ་ཚུད་པའང་མི་ཤེས། གལ་སྲིད་ཤེས་ན་ཡང་རབ་རིབ་ཅིག་ཤེས།

དེ་ལས་མང་བ་། “ང་དང་བོད་ཀྱི་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་འགྱུར་བ།” »

འགར་ཚེ་རྒྱལ།
———-
ད་ལྟའི་དུས་སྐབས་འདིར་བོད་མི་རིགས་ལ་ཁའི་ན་བུན་དང་རྩྭ་རྩེའི་ཟིལ་བའི་ཚུལ་དུ་གནས་ཡོད་པ་ནི། ང་ཚོ་ལ་སྤྱི་ཕན་གྱི་བསམ་བློ་དང་ཆིག་སྒྲིལ་གྱི་ལངས་ཕྱོགས་མེད་པར། རང་ཉིད་དང་རང་ཉིད་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་ལ་མིག་ཅེར་ཁ་གདེང་ནས་འདུག་པ་ལས་བོད་མི་རིགས་སྤྱི་ཡོངས་ཀྱི་ངོས་ནས་བསམ་མ་ཐུབ་པ་དང་། བལྟ་མ་ཐུབ་པར་ང་ཚོའི་མིག་མཐོང་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱི་ནང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་མང་པོ་ཞིག་གོ་མེད་ཚོར་མེད་ངང་སྣང་མེད་དུ་བཞག་པའི་དབང་གིས་རེད། དེས་ན་ང་ཚོའི་མི་རིགས་འདི་ཆག་འཇིག་ལས་སྐྱོབ་དགོས་ན་མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གཞུང་དང་གོམས་སྲོལ་རྒྱུན་འཛིན་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་དགོས་ལ། ཇི་ལྟར་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་སྟངས་ནི་ཕུགས་དེད་ན་བྱེ་བྲག་མི་སྒེར་སོ་སོའི་བསམ་བློ་དང་ཀུན་སྤྱོད་འཁྱེར་སྟངས་ལ་རག་ལས་བ་ཞིག་སྟེ། ད་ལྟའི་སྐབས་ཤེས་ཡོན་པ་ཡིན་མ་ཡིན་གང་ལྟར་ཕྱོགས་གཅིག་ནས་གདོད་མའི་བསམ་བློ་རྙིང་པ་དང་ལྟ་བ་རྙིང་པ་མཁྲེགས་བཟུང་གིས། ཡོད་ཚད་ལྷ་ལ་བཅོལ་ཞིང་ལྷ་ལ་རེ་ནས་འདུག་པ་དང༌། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་རྒྱུན་སྲོལ་རྙིང་པ་དང་ལྟ་བ་རྙིང་པ་ཐམས་ཅད་གཏོར་བཅོམ་མཚམས་འཇོགས་བྱེད་དགོས་པའི་ལྟ་ཚུལ་འཛིན་པ་གཉིས་ཀྱི་ངོས་ནས་བལྟས་ན། རྙིང་པ་དང་གསར་པ་གང་ཡིན་ཡང་བོད་མི་རིགས་འཚོ་གནས་ཀྱི་གཞི་རྩར་རག་ལས་པ་ཞིག་ཡིན་ཕྱིན་རང་སྟེང་ནས་འགན་འཁྱེར་གྱིས་སྲུང་ལེན་བྱ་དགོས་པ་དང༌། མི་རིགས་ཡར་ཐོན་གྱི་བཀག་འགོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཞིག་ཡིན་ཕྱིན་ཕུགས་རྒྱང་རིང་པོས་འདོར་སྤང་བྱ་དགོས། མདོར་དོན་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་དང་གོམས་སྲོལ་བཟང་པོའི་ཕྱོགས་ལ་ལྟ་བ་གསར་རྙིང་འཛིན་མཁན་གང་ཡིན་ཡང་ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱི་འབབ་ས་གཅིག་ཏུ་བབས་ཏེ་གཙོ་བོ་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་དང་གོམས་སྲོལ་བཟང་པོ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱ་རྒྱུ་དེ་ཡིན་པ་ལས། ཕན་ཚུན་རང་ལྟ་མཁྲེགས་བཟུང་གིས་ངན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པ་ཤེས་བཞིན་དུ་ཨུ་ཚུགས་བསྐྱེད་དེ་གནས་ལུགས་ཡང་དག་ཅིག་ཡོད་མདོག་མདོག་གིས་འུད་ཤོབ་རེ་བརྗོད་ནས་འདུག་པ་ནི་སྤྱི་ཕན་གྱི་བསམ་བློ་དང་ཀུན་སློང་དམན་དྲགས་པའི་དབང་གིས་ཡིན་པར་སེམས།

དེ་ལས་མང་བ་། “བོད་མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གཞུང་དང་གོམས་སྲོལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་འགན་འཁྲི།” »

ཐེ་བོ་ཤེས་རབ་རྒྱ་མཚོ།
———-
ཁྱོད་ཀྱིས་མི་ཚོར་གནམ་ས་འདིའི་བར་ན་སེམས་སྐྱིད་དུས་གླུ་ལེན་མི་ཆོག་ས་ཞིག་དང་། ཞེ་སྡུག་དུས་ངུ་མི་ཆོག་ས་ཞིག་ཡོད་དམ་ཞེས་དྲིས་ན། མི་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱོད་ལ་དེ་འདྲའི་མི་ཆོག་ས་ཞིག་ཡོད་མི་སྲིད་ཅེས་ལན་འདེབས་ངེས་ཡིན་ལ། ཡང་ཁྱོད་ཀྱིས་མི་རྣམས་ལ་སེམས་སྐྱིད་དུས་གླུ་ལེན་གར་རྩེད་བྱས་ན་བཙོན་དུ་འཇུག་ས་ཞིག་དང་། ཞེ་སྡུག་དུས་མྱ་ངན་ངུ་འབོད་བྱས་ན་ཁྲིམས་ཐག་གཅོད་ས་ཞིག་ཡོད་དམ་ཞེས་དྲིས་ཚེ། དེ་བས་མི་ཚོས་དེ་འདྲ་ཞིག་ད་སྔ་བྱུང་མྱོང་མེད་ལ། མ་འོངས་པ་ནའང་དེ་འདྲ་ཞིག་འབྱུང་མི་སྲིད་ཅེས་ཁ་མཚོན་བཅད་ནས་ཤོད་ངེས་ཡིན་པར་མ་ཟད། ལ་ལས་ཁྱོད་ཀྱི་གདོང་ལ་ལྟ་ཡག་བྱས་ནས་“ག་རེ། ཁྱོད་ཐིག་ཐོག་ནས་ཡར་སོང་བ་མིན་ནམ།”
ཞེས་ཁྱོད་ལ་འཕྱ་ལད་བརྒྱབ་ནས་ལྡོག་འདྲི་བྱེད་སྲིད།

དེ་ལས་མང་བ་། “དེ་རིང་གི་བོད་ཀྱི་གནམ་སའི་བར་ན།” »