ཕ་སྤྲེའུ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་མ་བྲག་སྲིན་མོའི་སྐོར་ལ་བསམ་གཞིགས་ཐོར་བུ། ༼༡ ༽

རི་སྤྱང་ཁེར་འགྲོ

ཨ་ཧྥུ་རི་ཀའི་ནགས་ཀློང་གི་སྤྲ་རྒོད་དགུ་རི་ལ་Gorilla་དང་མཆིམས་ཕན་ཛེ་Chimpanzee ། ཤར་གླིང་མ་ལི་ཞི་ཡ་དང་ཧིན་རྡུ་ཉི་ཞི་ཡའི་ནགས་ཚལ་གྱི་སྤྲ་རྒོད་ཨོ་རིང་ཨ་བརྟན་Orangutan་སོགས་མིའི་ཤ་ཚུགས་དང་ཆེར་འདྲ་བའི་སྤྲ་རྣམས་མཐོང་བ་ཙམ་གྱིས། སྲོག་ཆགས་ཚན་རིག་ལ་མཁས་བ་དང་རིགས་རྒྱུན་རྡུལ་རྫས་DNA་ཡི་བརྟག་དཔྱད་ནི་མི་དགོས་་པར། ཁོང་ཚོ་ནི་ངེད་ཅག་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་དང་རིགས་རྒྱུད་བར་ཐག་ཧ་ཅང་ཉེ་བོ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་ཞིག་ངང་གིས་སླེབས་ཤིང་། ཁོང་ཚོའི་ཤ་ཚུགས་དང་སྤྱོད་ལམ་ལས་འུ་ཅག་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་ཀྱང་ཁོང་ཚོ་དང་འདྲ་བའི་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་རིགས་ཤིག་ལས་ལོགས་སུ་ཆད་པ་མིན་ནམ་སྙམ་པའི་རིགས་པ་ཞིག་རང་བཞིན་གྱིས་རྙེད་ནའང་། སྔོན་ཚེ་བོད་ཀྱི་སྨྱུག་ཐོགས་པ་དག་གིས་༼མ་ཎི་བཀའ་འབུམ༽་དང་༼བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ༽། ཕྱིས་སུ་༼རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང༽་སོགས་མཛད་དུས། བོད་པ་རྩོམ་པ་པོ་དེ་དག་གིས་མིའི་ཚུགས་ཀ་དང་ཆེར་འདྲ་བའི་སྤྲ་དེ་འདྲ་དངོས་སུ་མཐོང་བའམ།ཡང་ན་སྤྲ་མ་མའི་ཀེང་རུས་དང་མགོ་སྐོགས་ཀྱི་གཏེར་རུས་འགྱུར་རྡོ་རྙེད་སོན་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་མ་མཆིས་ཤིང་། དེ་བཞིན་དུ། སྐབས་དེར་འཛམ་གླིང་སྤྱི་དང་། བྱེ་བྲག་ཏུ་བོད་ཀྱི་ཁྱིམ་མཚེས་རྒྱ་དཀར་ནག་དང་། སོག་པོ་དྲི་གུ་སོགས་ཀྱི་ཡིག་ཐོག་བསྟན་བཅོས་དང་ངག་རྒྱུན་གང་རུང་ནའང་། ཁོང་ཚོའི་མི་རིགས་སམ། ཡང་ན་ས་སྒང་རིལ་བོ་འདིའི་ངོས་ཀྱི་མིའི་རིགས་སྤྱི་བྱིངས་སྤྲེའུ་དང་བྲག་སྲིན་ལས་མཆེད་པའི་བཤད་རྒྱུན་ནི་ཡོད་ཚོད་མི་འདུག་པས། རང་རིགས་སྤྲེའུ་དང་བྲག་སྲིན་གྱི་རིགས་རྒྱུད་ལས་བྱུང་བའི་བཤད་སྟངས་དེ། བསྟན་བཅོས་མཛད་པ་པོ་དེ་དག་གིས་གསར་མཛད་དགོངས་པ་ཞིག་དང་། མི་རིགས་གཞན་གྱི་རིག་གཞུང་ལས་ཚུར་བླངས་ཤིག་མ་ཡིན་པར། གདོད་ནས་བརྒྱུད་ཡོང་བའི་བོད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ངག་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་ཡིག་ཐོག་ལ་བཀོད་པ་ཞིག་རེད་སྙམ་ལ། སྤྲེའུ་ལས་མི་ཆད་པའི་བྱུང་བ་ཡིག་ཐོག་ལ་སྔ་ཤོས་ཀྱང་བོད་པའི་ངག་རྒྱུན་དེ་ཡིན་པར་སྣང་།
དེ་བས་ཀྱང་དེ་ནི་ངག་རྒྱུན་ཞིག་ཡིན་པ་ནི། ༼མ་ཎི་བཀའ་འབུམ༽་དང་༼བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ༽། ༼རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང༽་ན་ཡ་ཐོག་བོད་མིའི་སྤྲེལ་སྲིན་གདུང་རྒྱུད་ཀྱི་བྱུང་རབས་འཆད་པའི་སྐབས་སུ། བསྟན་བཅོས་རྩོམ་པའི་དགོངས་གཞི་དངོས་ཏེ ། བོད་གངས་ཅན་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་གདུལ་ཞིང་ཡིན་ཚུལ་དང་ཚུལ་དེ་ཅི་ལྟར་ཡིན་པ། བོད་མིའི་རྒྱུད་ལ་སྙིང་རྗེའི་ལྷ་མཆོག་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་བྱིན་རླབས་ཅི་འདྲ་ཞུགས་ཡོད་པའི་སྐོར་ཡིན་ཞིང་། རྩོམ་པ་པོ་དེ་དག་གིས་རྣམ་དཔྱོད་ཀྱི་རྩལ་དང་། རིགས་པའི་ངར་ཁ་ཡང་དེའི་ཕྱོགས་ལ་སྤྱད་འདུག་པ་དང་། སྐབས་དེར་བོད་མི་རིགས་ནི་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་དང་ཁོང་གི་བཟང་བོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་རྗེས་སུ་ཤར་བསྐྱོད་དང་། རྩོམ་པ་པོ་དེ་དག་གིས་བརྩེ་དུང་དང་དགའ་བའི་ཕུད་ཀྱང་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་གཡོ་བ་མེད་པར་འཇུག་པ་ཡིན་པས། རང་རེའི་མེས་པོའི་བྱུང་བ་དེར་དུད་འགྲོའི་རིགས་སུ་གཏོགས་པའི་སྤྲེའུ་དང་བྲག་སྲིན་མོ་ཞིག་ལས་བརྒྱུད་པའི་འབྲེལ་ཐག་ཅིག་མི་དགོས་བར། འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པའི་རྫུ་འཕྲུལ་ཉག་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཐད་ཀར་བྱུང་བར་བྱས་ནའང་ཆོག་མོད། དེ་ལྟར་མ་བགྱིད་པར། སངས་རྒྱས་ཤཀྱྰ་ཐུབ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་ཁ་མའི་ཞལ་ཆེམས་དང་། འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་བྱིན་རླབས་དང་ནུས་མཐུ། ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་དགོངས་བཞེད་སོགས་སྤྲེའུ་དང་བྲག་སྲིན་མོའི་ངག་རྒྱུན་ཞིག་ལ་བརྒྱུས་ནས་བོད་གངས་ཅན་ཏུ་འཇུག་པར་བྱས་པ་དེས། བོད་ཀྱི་མི་རྒྱུད་སྤྲེལ་སྲིན་ལས་ཆད་པའི་བཤད་རྒྱུན་ཞིག སྐབས་དེ་ཤད་ནས་གཡོལ་ཏུ་མི་བཏུབ་པར་བོད་མིའི་ཁ་རྒྱུན་ན་ཆད་པ་མེད་པར་གནས་ཤིང་། བོད་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་ཤེས་རྟོགས་ཡོད་པ་ཞིག་ཡིན་འདུག
༼མ་ཎི་བཀའ་འབུམ༽་[༡]སྟོད་ཆའི་ལེའུ་སོ་བཞི་བ་སྟེ་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་བོད་མི་ལ་བཀའ་དྲིན་ཆེ་བར་བསྟན་པའི་ལེའུ་དང་། ༼བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མའི༽[༢]་ཟང་ཟིང་གིས་བཏུལ་བའི་ལེའུ། ༼རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང༽[༣]་གི་བོད་ཀྱི་མི་རྒྱུད་སྤྲེའུ་དང་བྲག་སྲིན་མོ་ནས་ཆད་པའི་སྐོར་ཞེས་པའི་ལེའུ་སོགས་ལ་ཞིབ་བལྟ་བྱེད་དུས། བོད་མིའི་མཆེད་ཁུངས་སྤྲེལ་གྱི་རིགས་ཡིན་པ་གསལ་བོར་བསྟན་ཡོད་པ་རྩོད་མེད་ཡིན་པ་གང་ཞིག་ལ། མཆེད་རིམ་དེའང་སྤྲེལ་གྱི་གནས་རིམ་ནས་སྤྲ་མ་མིའི་གནས་བབས་ལ་ཆད་པ། ཁ་ཟས་ཀྱང་ཐོག་མའི་དུས་རི་སྐྱེས་ཤིང་ཏོག་དང་སྲོགས་ཆགས་ཀྱི་ཤ་ཁྲག་ལ་བསྟེན་པ། དེ་ནས་རིགས་རྒྱུད་མང་དུ་འཕེལ་བ་དང་། གནམ་གཤིས་དང་ཁོར་ཡུག་གི་འགྱུར་ལྡོག་ལ་བརྟེན་རི་སྐྱེས་ཤིང་འབྲས་ཟད་ཅིང་ཉུང་དུ་ཕྱིན་རྐྱེན་ཡ་ཐོག་ནགས་ཚལ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་ཏེ་ཁ་ཟས་གཞན་པའི་རིགས་འཚོལ་སྙེག་བྱས་པ། མཐར་རང་གི་རྣམ་དཔྱོད་དང་རྩོལ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ས་གཤིས་བཟང་བའི་ཡུལ་དུ་ཕྱིན་ནས་འབྲུ་བཏབ་པ་དང་ཐང་དུ་གནས་སྤོ་བགྱིད་དེ་སྡོད་ཁང་དང་མཁར་བརྩིགས་པ་སོགས་ལོ་ངོ་ས་ཡ་དུ་མའི་དུས་ཡུན་ནང་འབྱུང་འཕེལ་ལོ་རྒྱུས་རིང་མོ་ཞིག་ལེའུ་ཐུང་བ་རེའི་ནང་སྐྱ་ཐིག་ཙམ་གསལ་འདུག་ལ། དེ་ལ་ནུབ་ཕྱོགས་པའི་མིའི་འབྱུང་ཁུངས་སྨྲ་བའི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་རིག་པའི་ལམ་ནས་ཀྱང་དཔྱད་རིན་དང་བལྟ་རིན་ཡོད་པ་ཞིག་རེད་འདུག
ཕྱི་རྒྱལ་བ་སྤྲེལ་གྱི་རིགས་རྒྱུད་མཆེད་ཁུངས་ཉམས་ཞིབ་པ་ཚོས་ཞི་མི་དང་ནགས་བྱི་ཡི་གཟུགས་བོངས་ལྟར་ཆུང་བའི་ཡ་ཐོག་དམའ་རིམ་སྲོག་ཆགས་ Bush Babies, Lorises, Tarsiers, Lemurs ་སོགས་ཀྱི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ནས་ལོ་ངོ་ས་ཡ་༣༤་ཙམ་གྱི་སྔ་རོལ་ཏུ་ད་ཡོད་སྤྲེའུ་རིགས་རྒྱུད་ལོགས་སུ་ཆད་དེ་རིམ་གྱིས་འཕེལ་འགྱུར་བྱུང་བར་བཤད་ལ། སྤྲེལ་གྱི་རིགས་རྒྱུད་ཆད་ཡོང་སའི་གདོད་མའི་སྲོགས་ཆགས་དེ་འདི་རེད་ཅེས་ད་བར་དུ་ཚན་རིག་པ་སུས་ཀྱང་མཛུབ་མོ་འཛུགས་ཐུབ མི་འདུག་ལ། མ་འོངས་བར་ཡང་ཁ་ཚོན་གཅོད་ཐུབ་རྒྱུ་ཁག་པོ་རེད། ཡིན་ནའང་། ད་བར་ཤུལ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ཡོད་པའི་ཡ་ཐོག་དམའ་རིམ་སྲོག་ཆགས་ཁྲོད། ཊར་སེའར Tarsier ་ཞེས་པའི་མིག་རིལ་ཤེལ་སྒོང་དང་འདྲ་བ་དེར་སྲོག་ཆགས་གཞན་ལ་མེད་པའི་ཕུང་བོའི་གྲུབ་ཚུལ་སྤྲེའུ་དང་མཚུངས་ཆོས་མང་བོ་ཞིག་ཡོད་པར་བརྟེན། སྲོག་ཆགས་འཕེལ་འགྱུར་ལྗོན་ཤིང་སྟེང་སྤྲེའུ་དང་རིགས་རྒྱུད་བར་ཐག་ཉེ་ཤོས་དང་། མཆེད་ཁུངས་གཅིག་ཡིན་པའི་ཚོད་དཔག་ཀྱང་བྱེད།
འོན་ཏེ། མི་རྒྱུད་མཆེད་ཁུངས་ཉམས་ཞིབ་པས་སྤྲེའུ་འབྱུང་ཁུངས་དང་འབྱུང་རིམ་ཐད་དོ་སྣང་དེ་ཙམ་མི་བྱེད་པར། མིའི་རིགས་ནམ་ཞིག་ལ་ཅི་ལྟར་གང་ལས་བྱུང་བའི་སྐོར་ལ་ཆེད་དམིགས་རྩད་ཞིབ་དང་དཔྱད་པ་བྱེད་དེ། ཁོང་ཚོའི་ལུགས་ལ། ལོ་ངོ་ས་ཡ་༧་ཙམ་གྱི་གོང་དུ་ཨ་ཧྥུ་རི་ཀའི་གླིང་གི་ཤར་རྒྱུད་དུ་རྔ་རྡུམ་སུག་བཞི་སྤྲ་ཡི་ཁྱིམ་རྒྱུད་ནས་རྐང་བ་གཉིས་སྟེང་འགྲོ་ཐུབ་པའི་སྤྲ་མ་མིའི་རིགས་རྒྱུད་ལོགས་སུ་ཆད་པར་བཤད་ལ། [༤] ཁྲག་རྒྱུན་བརྟག་དཔྱད་ཚན་རིག་པས་ཚིག་ཐག་ཆོད་པོའི་ངང་། ཨ་ཧྥུ་རི་ཀའི་སྤྲ་རྒོད་མཆིམས་ཕན་ཛེ་Chimpanzee ནི་དེང་འཛམ་གླིང་འདིར་ཤུལ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་ཡོད་པའི་སྤྲ་ཡི་ཁྲོད་ངེད་ཅག་མིའི་རིགས་དང་ཁྲག་རྒྱུན་ཉེ་ཤོས་དང་། ལོ་ངོ་ས་ཡ་བདུན་ཙམ་གྱི་གོང་དུ་མིའི་ཡ་ཐོག་མེས་པོ་དང་སྤྲ་སུག་བཞི་མཆིམས་ཕན་ཛེ་གཉིས་ཁྱིམ་རྒྱུད་གཅིག་ནས་རིགས་རྒྱུད་སོ་སོར་གྱེས་པའི་ཁུངས་སྐྱེལ་བྱེད།
མི་རྒྱུད་མཆེད་ཁུངས་སྨྲ་བ་ རི་ཆར་སྒྲི ལི་ཁེ་ Richard Leakey་ མཆོག་གིས་མིའི་ཡ་ཐོག་མེས་པོ་སྤྲ་མ་མི་དེ་རྣམས་ནང་ཚན་རིགས་མ་འདྲ་བ་མ་མཐའ་ཡང་དྲུག་ཙམ་དང་། གཅིག་བྱས་ན་དེའི་ཉིས་ལྡབ་ཀྱང་བྱུང་ཡོད་པའི་ཚོད་དཔག་བྱེད་ལ། སྤྲ་མ་མི་དེ་རྣམས་མི་དང་འདྲ་བར་རྐང་གཉིས་སྟེང་འགྲོ་བ་ཡིན་ཡང་། གཤིས་སྤྱོད་དང་ཁ་ཟས། སོའི་གྲུབ་ཚུལ་དང་ཀླད་པའི་ཤོང་ཚད། རུས་སྒྲོམ་གྱི་གྲུབ་སྟངས་སོགས་སྤྲ་དང་ཆེར་འདྲ་བ་ལས་མི་དང་འདྲ་བའི་ཆ་ཉུང་བ་ཡིན་འདུག
དེ་ཕྱིས་ཀྱི་ལོ་ངོ་ས་༥་ཙམ་གྱི་དུས་ཡུན་ཁྲོད་སྤྲ་མ་མི་རྐང་གཉིས་དེ་རྣམས་སྐབས་དེའི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་མཐུན་རྐྱེན་དང་། ཨ་ཧྥུ་རི་ཀའི་ཡུལ་ལུང་གི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་དང་འཚམས་པར་འཕེལ་འགྱུར་བྱུང་ཞིང་། མཐར་སྤྲ་མ་མི་རྐང་གཉིས་ཀྱི་རིགས་མང་ཆེ་བ་ཤུལ་རྒྱུན་ཆད་འདུག་ཀྱང་། དེ་ཚོའི་ཁྲོད་ཀྱི་རིགས་གཅིག་བར་བརྒལ་གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་དང་། ཁོར་ཡུག་གི་བརྡབ་གསིག་ཛ་དྲག་ལ་གདོང་ལེན་བྱེད་ཐུབ་ཏེ། མིའི་འཕེལ་རིམ་གྱི་ལམ་དུ་མུ་མཐུད་མདུན་བསྐྱོད་བྱེད་ཐུབ་འདུག
ལོ་ངོ་ས་ཡ་༤.༤་ཅན་གྱི་ཀེང་རུས་འགྱུར་རྡོ་ཨའར་སྡེ་Ardi་དང་། ལོ་ཚད་ས་ཡ་༣.༢་ཅན་གྱི་ཀེང་རུས་ལོ་སེ་Lucy ། ལོ་ཚད་ས་ཡ་༢.༥་ཅན་གྱི་ཐོང་བུའི་ཀ་ལི་Taung Child སོགས་ནི་མིའི་མེས་པོ་སྤྲ་མ་མི་རྐང་གཉིས་དེ་ཚོའི་ཚབ་མཚོན་གྱི་འགྱུར་རྡོའི་དཔང་རྟགས་ཚད་འཕེར་དང་མིའི་རིགས་འབྱུང་ཁུངས་སྨྲ་བ་མཁས་པའི་ཁྲོད་ཚད་མཐོའི་གདེངས་འཇོག་ཐོབ་མཁན་གྱི་གྲས་ཡིན་འདུག། [༥]
ལོ་ངོ་ས་ཡ་གཉིས་ཙམ་གྱི་སྔ་རོལ་ནི་མིའི་འཕེལ་རིམ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཀྱོགས་མཚམས་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་འདུག་སྟེ། སྐབས་དེ་ཚོད་ཅིག་ལ་ཀླད་པའི་ཤོང་ཚད་དང་ཤེས་རྒྱ། རྡོ་ཆས་ལག་ཆ་བཟོ་རྩལ། ཕུང་པོའི་གྲུབ་ཚུལ་སོགས་མིའི་ཁྱད་ཆོས་མང་བར་ལྡན་པའི་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ Homo erectus་ ཞེས་པའི་རིགས་རྒྱུད་དེ་བྱུང་འདུག་ལ། དེ་ནི་སྤྲ་ཡི་ཁྱད་ཆོས་མང་བ་ལྡན་པའི་སྤྲ་མ་མིའི་ས་མཚམས་ལས་བརྒལ་ཏེ། མིའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཆ་ཆེར་ལྡན་ཞིང་། མི་ཞེས་པའི་མིང་གི་ཐ་སྙད་སྦྱར་རུང་བའི་གནས་བབས་ལ་སླེབས་ཡོད་འདུག [༦]

༡༩༨༤ ་ལོར་ཏུར་ཀ་ན་མཚོ་འགྲམ་དུ་རྙེད་པའི་གཏེར་འགྱུར་ཀེང་རུས་ བུ་ཆུང་ཏུར་ཀ་ན་ Turkana Boy་ནི་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་རིགས་ཤིག་ཡིན་འདུག་ལ། འགྱུར་རྡོ་དེའི་ལོ་ཚད་ནི་ལོ་ངོ་ས་ཡ་༡.༥ ཙམ་དང་། བུ་ཆུང་ཏུར་ཀ་ནའི་ཀླད་པའི་ཤོང་ཚད་དང་རུས་སྒྲོམ་གྲུབ་སྟངས་སོགས་དེང་རབས་མིའི་ཆུ་ཚད་ལ་ཉེ་བ་ཞིག་ཡིན་འདུག Richard Leakey་ མཆོག་གིས་ཁོང་གི་གསུང་རྩོམ་༼མིའི་རིགས་ཀྱི་མཆེད་ཁུངས་ The Origin of Humankind ༽་ཞེས་པའི་ཀླད་ཀྱི་གཏམ་ནང་། “འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་Homo erectus་ཀྱི་རིགས་ནི་མེ་ལག་ལེན་བྱེད་མཁན་ཐོག་མ་དང་། དམར་ཟས་ཐོབ་ཆེད་རྔོན་རྒྱག་རྒྱ་ཆེར་བྱེད་མཁན་ཐོག་མ། དེང་རབས་མི་ལྟར་རྒྱུག་རྩལ་ལྡན་མཁན་ཐོག་མ། ཀླད་པའི་ནང་སྔོན་འཆར་གདིང་དེ་རྡོ་ཆས་ཡོ་བྱེད་བཟོ་མཁན་ཐོག་མ། རང་ཡུལ་ཨ་ཧྥུ་རི་ཀའི་གླིང་ནས་ཕྱི་ཡུལ་སྙེག་མཁན་ཐོག་མ་དང་། འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ལ་ཚད་ངེས་ཅན་གྱི་སྐད་བརྡ་ཡོད་མིན་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ཁ་ཚོན་གཅོད་དཀའ་ཡང་། ཁུངས་སྣེ་ཁ་ཤས་ལས་སྐད་ཆ་བཤད་ཤེས་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱང་མཆིས” ་གསུངས་འདུག
འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་གདུང་རྒྱུད་བྱང་དུ་ཡོ་རོབ་དང་ཤར་ཏུ་ཨེ་ཤི་ཡའི་རྒྱག་ནག་བར་སླེབས་ཡོད་འདུག་ལ། དུས་རབས་ཉི་ཤུ་བའི་འགོ་སྟོད་དུ་རྒྱ་ནག་པེ་ཅིན་ཉེ་མཐའི་འབྲུག་རུས་རི་བོའི་བྲག་ཕུག་ནས་རྙེད་པའི་པེ་ཁིན་མིའི་འགྱུར་རྡོ་Peking Man་དང་། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་བའི་སྨད་དུ་ཧིན་རྡུ་ཉི་ཞི་ཡའི་རྒྱལ་ཁོངས་འཇའ་བ་ནས་རྙེད་པའི་འཇའ་བ་མིའི་འགྱུར་རྡོ་Java Man་སོགས་ནི་ཨ་ཧྥུ་རི་ཀ་་ནས་མཆེད་ཡོང་བའི་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་གདུང་རྒྱུད་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་དང་། ཉེ་བའི་ཆར་འཇོར་རྗི་ཡའི་རྒྱལ་ཁོངས་སུ་ལོ་ངོ་ས་ཡ་གཅིག་དང་འབུམ་བརྒྱད་ལ་ཉེ་བའི་ལོ་ཚད་ཡིན་པའི་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་འགྱུར་རྡོ་ཞིག་རྙེད་ཡོད་པ། ད་བར་ཨེ་ཞི་ཡའི་ཡུལ་ལུང་ནང་རྙེད་སོན་བྱུང་བའི་མིའི་འགྱུར་རྡོ་རྙིང་ཤོས་ཡིན་འདུག་ལ། གསར་རྙེད་འགྱུར་རྡོ་དེས་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་མཆེད་ཁུངས་ཐད་ཡང་བསྐྱར་བསམ་གཞིགས་བྱེད་དགོས་པ་ཞིག་ཀྱང་བཟོས་ཡོད་འདུག
མཐར། ངེད་ཅག་དེང་རབས་མཛངས་མིའི་ Homo sapiens ་བྱུང་བ་ནི་མི་རྒྱུད་མཆེད་ཁུངས་སྨྲ་བ་མཁས་པའི་ཁྲོད་རྩོད་གླེང་ཅན་གྱི་ལེའུ་ཞིག་དང་། ཡུལ་ལུང་སོ་སོ་ནས་བྱུང་འཕེལ་Multiregional Continuity Theory དང་ཉེ་བའི་ཆར་ཨ་ཧྥུ་རི་ཀ་ནས་མཆེད་ཐོན་ Recent “Out of Africa” Theory གྱི་འདོད་ཚུལ་གྲུབ་མཐའ་ཆེ་ཁག་གཉིས་སུ་གྱེས་ཡོད་ལ། སྔ་མ་ལྟར་ན། ད་སྔོན་ལོ་ངོ་ས་ཡ་༢་ཡས་མས་དེར་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་རིགས་རྒྱུད་རང་ཡུལ་ཨ་ཧྥུ་རི་ཀ་ནས་ཨེ་ཞི་ཡ་དང་ཡོ་རོབ་སོགས་ལའང་མཆེད་དེ། འཚོ་གནས་ཁོར་ཡུག་དང་འབྱུང་ཁམས་ཀྱི་རང་གཤིས་མི་འདྲ་བའི་ཡུལ་ལུང་དེ་དག་ནང་རིམ་གྱིས་རིགས་རྒྱུད་བསྲེས་སྤེལ་དང་།ཡུལ་སོ་སོའི་རང་བྱུང་འབྱུང་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་མཐུན་པར་དེང་རབས་མི་ལ་འཕེལ་འགྱུར་བྱུང་བར་བཤད་ལ།
འདོད་ཚུལ་ཕྱི་མ་ལྟར་ན། མི་ལོ་ཆིག་འབུམ་ཕྱེད་ནས་ཉིས་འབུམ་སྔོན་ཨ་ཧྥུ་རི་ཀ་རུ་དེང་རབས་མཛངས་མིའི་རིགས་རྒྱུད་འཕེལ་འགྱུར་བྱུང་བའི་འགོ་ཚུགས་ཤིང་། ཕྱིས་ཀྱི་དུས་ཡུན་རིང་མོ་ཞིག་ནང་དེང་རབས་མཛངས་མིའི་གདུང་རྒྱུད་ཤར་གླིང་ཨེ་ཤི་ཡ་དང་ཡོ་རོབ་སོགས་ལའང་རིམ་གྱིས་མཆེད་དེ། ཡུལ་དེ་དག་ནང་གི་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་བུ་རྒྱུན་བཅད་ཤུལ་དུ་ད་སྔོན་ལོ་ངོ་ལྔ་ཁྲི་ནས་དྲུག་ཁྲི་ཡས་མས་སུ་ཡུལ་ལུང་དེ་དག་ནང་བཙན་ས་ཟིན་པར་འདོད་ལ། འདོད་ཚུལ་དེའི་རྒྱབ་རྟེན་ནི། ད་སྔ་ཕན་ཆད་དེང་རབས་མིའི་རུས་པའི་འགྱུར་རྡོ་རྙིང་ཤོས་ཨ་ཧླུ་རི་ཀ་ལས་གླིང་གཞན་དུ་མ་རྙེད་པ། དེང་རབས་མིའི་ལུས་ཕུང་ནང་ཡོ་རོབ་དང་ཨེ་ཤི་ཡའི་ནང་དུ་བུ་རྒྱུན་ཆད་ཟིན་པའི་འགྲོ་མི་ཀེར་ལངས་ཀྱི་ཁྲག་རྒྱུན་རྫས་རྡུལ་བསྲེས་སྤེལ་མངོན་གསལ་མ་རྙེད་པ། དེང་རབས་མིའི་ལུས་པོའི་ཕྲ་ཕུང་ནང་གི་མ་ནས་བརྒྱུད་ཡོང་བའི་རིགས་རྫས་སྨིན་རྡུལ་ཕྲ་མོ་Mt.DNA་ཟེར་བ་རིགས་འདྲ་ཡིན་པར་མ་ཟད། མ་བརྒྱུད་རྫས་རྡུལ་དེའི་མཆེད་ཁུངས་ལོ་ངོ་ཆིག་འབུམ་ཕྱེད་སྔོན་གྱི་ཨ་ཧྥུ་རི་ཀའི་བསྐྱེད་མ་ཞིག་ལ་ཁུངས་གཏུགས་བྱས་པ་སོགས་ཀྱིས་ཡིན།