ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་གི་གཞི་རྩའི་ཁྱད་པར་གླེང་སློང་ཙམ་བྱས་པ་མཛུབ་མོའི་རི་སྟོན།

རིག་གྲུབ།

དེང་སྐབས་སྐྱེས་བོ་ཕལ་ཆེ་བའི་གཏམ་གྱི་གཞིར་འགྱུར་པ་ནི། ཚན་རིག་ཡིན་པ་དང་དེ་དང་མཐུན་པའི་གཏམ་བྱེད་པར་འབད་པ་། དེ་དང་མཐུན་ན་ཚད་མའམ་ཡང་དག ཐུན་མོང་གི་འཇུག་སྒོ་ལྟ་བུར་འདོད་ཅིང། སྲོལ་རྒྱུན་པར་རློམ་མཁན་ཚོས་ཀྱང་རང་རང་གི་སྲོལ་ལུགས་ཚན་རིག་དང་མཐུན་ཚུལ་གྱི་བཤད་པ་བྱེད། མཁས་པ་དང་བླུན་པོ། མི་ཆེ་མི་ཆུང་ཀུན་གྱིས་ཚན་རིག་ཅེས་པ་དོན་དངོས་ཐོག་ཅི་ཞིག་ཡིན་དང། དེའི་བྱ་བྱེད་ལས་གསུམ་གང་ཡིན་རང་བློར་གསལ་ཁ་གང་ཡང་མེད་རུང། ཚན་རིག་དང་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའི་གཏམ་ཞེས་སྒྲོག་བཞིན་བློས་ཡུལ་ལ་བླང་དོར་འཇུག་ལྡོག་བྱེད།

རང་རིགས་ཁྲོད་དུའང་ནང་ཆོས་ཚན་རིག་དང་མཐུན་ཚུལ་དང། ལྷག་པར་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའི་གཏམ་ཡིན་པར་ཁུངས་ལུང་ཡོད་རྒུ་བཏོན་ནས་བཤད་ཐབས་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། བཤད་ཚུལ་འདི་ལའང་བཤད་སྟངས་གཉིས་ཏེ། རིགས་གཅིག་གིས་ནང་ཆོས་ཕར་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ཚུལ་འགྲེལ། ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ཚན་རིག་ཚུར་ནང་ཆོས་དང་མཐུན་གྱི་ཡོད་ཟེར། བཤད་སྟངས་དང་པོའི་ཤུགས་སུ་ཚན་རིག་དབང་ཐང་ཆེ་བ་ཡིན་པར་གོ་འགྲོ་དོགས་ཀྱིས། བཤད་སྟངས་གཉིས་པ་འདི་བྱས་དང་བྱེད་བཞིན་ཡོད། ནང་ཆོས་ཕར་ཚུར་ཚན་རིག་དང་མཐུན་ཚུལ་ཇི་ལྟར་འགྲེལ་རུང། འདི་གཉིས་ཀྱི་བསམ་བློ་འཁོར་སྟངས་གཅིག་ཡིན་པར་འདོད། དེ་ནི་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པ་དེ་རེད།

ཉེ་རབས་ནས་མཁས་བླུན་མང་པོ་ཞིག་གིས་ཤཀྱཱ་ཐུབ་པའི་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་བར་གླེང་སློང་མངས་སུ་བྱས་དང་བྱེད་བཞིན་ཡོད། གླེང་གཞི་འདི་དང་འབྲེལ་ནས་དཔྱད་གཏམ་ཀྱང་མི་ཉུང་པ་ཞིག་ལྟ་ཀློགས་བྱེད་རྒྱུ་བྱུང་བའི་མྱོངས་སྣང་ཞིག་ཏུ་མེད་པ་གཅིག་ནི། ཚན་རིག་དང་ལྟ་གྲུབ་དབར་གྱི་གཞི་རྩའི་ཁྱད་པར་དག་ལ་ཤེས་རྟོགས་དགོས་གལ་ཆེ་བ་མཐོང། དེ་མིན་གང་གཏམ་དུ་བྱས་ཀྱང་སྦོམ་བཤད་ཙམ་སྟེ། ཤིང་སྡོང་གཉིས་ཀྱི་སྡོང་བུ་དང། ཡལ་ག་དང། ལོ་མ་སོགས་ཀྱི་ཕྲ་སྤོམ་དང་རིང་ཐུང། ཆེ་ཆུང་དང་བཟང་ཞན། ཁ་མདོག་བཀྲ་ཆེ་ཆུང་སོགས་ཕྱིའི་སྣང་བ་རགས་པ་འགྲེལ་བརྗོད་བྱས་པ་ལྟ་བུ་ཞིག་མ་གཏོགས། ཤིང་སྡོང་གི་རྩ་བ་ས་འོག་ཏུ་ཇི་ཙམ་གྱེས་ཤིང་སྤེལ་ཡོད་པ་དང། ཤིང་སྡོང་ག་འདྲ་ཞིག་ཡིན་ཡང་ཚེ་སྲོག་རིང་ཐུང་ཀྱང་རྩ་བར་ཐུགས་ཡོད་པ་སོགས་ལ་རྒྱུས་ལེན་མེད་པ་ལྟ་བུ་ཞིག་ཆགས་ཀྱི་ཡོད།

དེ་ན་ནང་བསྟན་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་གཉིས་ཀྱི་གཏམ་སྣ་ཚོགས་མ་བྱས་པའི་སྔོན་དུ། ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཚོས་ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཇི་ལྟར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པར་རྒྱུས་ལེན་ཕྲན་བུ་བྱེད་ཐུབ་ཚེ། རང་ཅག་གིས་རང་སྡེའི་ལྟ་གྲུབ་དང་རིག་གནས་དག་དང་ཚན་རིག་དབར་ཞིབ་བསྡུར་བྱེད་སྐབས་འཛིན་མཚམས་ཤིག་དང་བྱེད་ལུགས་ཤིག་ངེས་ནས་འཇུག་ཐུབ་སྙམ་མོ།།

འདིར་གླེང་པར་བྱ་བའི་བརྗོད་བྱ་དངོས་ནི། ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་གི་གཞི་རྩའི་ཁྱད་པར་གླེང་སློང་ཙམ་བྱ་ན། ཐོག་མར་འདིར་ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་དབྱིན་སྐད་སྐད་དོད་ནི་Philosophyཞེས་བརྗོད། ཐ་སྙད་འདི་བོད་སྐད་ནང་ནུབ་ཕྱོགས་མཚན་ཉིད་རིག་པ་དང་ནུབ་ཕྱོགས་གྲུབ་མཐའ་སོགས་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་མོད། འདིར་ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་ཅེས་ བཀོད་ཡོད། བརྡ་ཆད་(Philosophy)ཞེས་པ་ནི་གྷེརིག་ཚིག་(phileo)ཞེས་པ་དགའ་བའམ་འགྲོགས་པ་དང། (sophia)ཞེས་པ་ཤེས་རབ་ཀྱི་དོན་ཅན་ཏེ་དེ་གཉིས་འདུས་པ་ལས་(the love of wisdom)སྟེ་ཤེས་རབ་ལ་དགའ་པའམ་ཤེས་རབ་ཀྱི་གྲོགས་ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་དོན་ནོ།། གྷི་རི་སིའི་སློབ་དཔོན་སོག་རེ་ཊི་(469-399.B.C.)ཡིས་བརྡ་ཆད་(Philosophy)ཞེས་པ་ཤེས་རབ་དོན་གཉེར་དང་གོ་དོན་གཅིག་ཏུ་བཀོལ་སྤྱོད་གནང་ཡོད། འདི་ནི་དབྱིན་སྐད་བརྡ་ཆད་(Philosophy)ཞེས་པའི་ཚིག་གྲུབ་ཚུལ་ཙམ་ཞིག་རེད། 
ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་སྨྲ་བ་གྷི་རི་སིའི་སློབ་དཔོན་པེ་ལེ་ཊོ་(427-347.B.C.)ཡིས་ལྟ་གྲུབ་ལ་(Dear delight)‘བརྩེ་བའི་བདེ་སྐྱིད་ལགས’ཞེས་བོད་ཀྱི་ཡོད། དེ་ན་ལྟ་གྲུབ་ཅེས་པ་ནི། ཡོད་པ་དང་དངོས་པོའི་གཤིས་ལུགས་ངོ་མཚར་ཅན་ཤེས་འདོད་ཀྱི་བློས་འཇུག་པ་དང། དེས་དངོས་པོའི་གནས་ལུགས་དང་གནས་ཚུལ་ལ་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་ཅིང་མི་ཚེའི་རིན་ཐང་དང་གལ་གནད་ཅི་ཡིན་འཚོལ་སྙེག་བྱེད། 
གཞན་ཡང་དེས་འགྲོ་བ་མི་དང་རང་བྱུང་ཁམས། མི་བུ་སྒེར་དང་སྤྱི་ཚོགས་དབར་འབྲེལ་བ་ཅི་ཡོད་ཀྱི་ཐད་བརྟག་ཞིབ་བྱེད། ལྟ་གྲུབ་ནི་ཐེ་ཚོམ་དང་དོན་གཉེར། ཤེས་འདོད་བཅས་ལས་བྱུང་གི་ཡོད། དེར་བརྟེན་ལྟ་གྲུབ་ནི། འཚོལ་ཞིབ་རང་བཞིན་སྟེ། བརྟག་དཔྱད། དགག་བཞག  འགྲེལ་བརྗོད། འཆར་སྒོ་བཅས་བྱེད་པའི་རྒྱུད་རིམ་ཞིག་ལ་ཟེར། འདིར་ཤེས་དགོས་པ་ཞིག་ནི། ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་ནང་དད་པ་དང་ཐར་པ། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་ཞེས་སོགས་འབྲེལ་པ་རྩ་བ་ནས་ཆགས་ཀྱི་མེད། རྒྱུ་མཚན་ནི། ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་དང་ཆོས་ལུགས་གཉིས་ཕན་ཚུན་ཤ་སོ་སོ་དང་གྲི་ཁག་ཁག་རེད།

ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་ལ་སློབ་གཉེར་བྱེད་སྐབས་སློབ་གཞི་ཆེ་བ་ལྔ་དང་ཆུང་མང་དུ་ཡོད། དེ་དག་ལས་སློབ་གཞི་ཆེ་བ་ལྔ་ནི།

1.  གཏན་ཚིགས་རིག་པ།(Logic)
2.  མཛེས་ཆོས་རིག་པ།(Esthetics)
3.  ཀུན་སྤྱོད་རིག་པ།(Ethics)
4.  ཆབ་སྲིད་རིག་པ།(Politics)
5.  དངོས་ཁམས་དཔྱད་རིག(Metaphyiscs)

དང་པོ་གཏན་ཚིགས་རིག་པ་ནི། ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་ཤེས་རྟོགས་ཀྱི་ཐབས་ཚུལ་ཡང་དག་ཅིག་ཏེ། ཕྱི་ཡུལ་ལ་ཞིབ་རྟོགས་དང་ནང་ཡུལ་ཅན་ལ་བྱ་ར་བྱེད་པ། མངོན་སུམ་དང་རྗེས་དཔག དབྱེ་ཞིབ་དང་ཕྱོགས་བསྡུས་བཅས་ཀྱི་ཐོག་ནས་བློ་དང་ཆོས་ཀྱི་གཤིས་ལུགས་ཤེས་རྟོགས་ཐུབ་པའི་ཐབས་ཚུལ་ཁྱད་འཕགས་པ་ཞིག་ཡིན།

གཉིས་པ་མཛེས་ཆོས་རིག་པ་ནི། ཆོས་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་གམ་དབྱིབས་ཁྱད་འཕགས་པར་དཔྱད་ཐབས་ཤིག་ཏེ་སྒྱུ་རྩལ་རིག་པའི་ལྟ་གྲུབ་ཅེས་ཀྱང་བརྗོད།

གསུམ་པ་ཀུན་སྤྱོད་རིག་པ་ནི། མི་གཤིས་ལ་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་ཐབས་ཤིག་ལ་ཟེར། ཀུན་སྤྱོད་རིག་པ་སྟེ་བཟང་ངན་གྱི་བླང་དོར་རྣམ་གཞག་གོ། འདི་ནི་སློབ་དཔོན་སོག་རེ་ཊི་ཡིས་ཤེས་ཡོན་སློབ་གསོ་གནས་བབ་མཐོ་ཤོས་དེ་ཡིན་པ་བཞེད་ཀྱི་ཡོད།

བཞི་པ་ཆབ་སྲིད་རིག་པ་ནི། སྒྲིག་འཛུགས་རིང་ལུགས་སྣ་ཚོགས་དང་འབྲེལ་བའི་སྐོར་གྱི་སློབ་སྦྱོང་ཞིག་ལ་ཟེར། དཔེར་ན། རྒྱལ་པོའི་རིང་ལུགས། སྐུ་དྲག་རིང་ལུགས། མང་གཙོའི་རིང་ལུགས། སྤྱི་ཚོགས་རིང་ལུགས། སྲིིད་གཞུང་མེད་པའི་སྤྱི་ཞེན་རིང་ལུགས། མོ་ཆོས་རིང་ལུགས་སོགས་བསླབ་གཞིར་ཚུད་ཡོད།

ལྔ་པ་དངོས་ཁམས་དཔྱད་རིག་ནི། འདི་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་རིག་གནས་ཁྲོད་ཆེས་མགོ་རྙོག་ཅན་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་པ་དང་མཁས་པ་ཚོས་ཀྱང་འགྲེལ་བརྗོད་སྣ་ཚོགས་གནང་ཡོད། དེ་ལྟར་ཆགས་དོན་ནི་བརྡ་དོན་ལ་རྨོངས་པས་མིན་པར་བརྡ་དང་དོན་ལས་དོན་གྱི་གནས་ལུགས་རྒྱུས་ལེན་བྱེད་པར་སྟབས་བདེ་ཞིག་མེད་པས་རེད། སྤྱིར་ན་དབྱིན་སྐད་Metaphyicsཞེས་པའི་སྐད་དོད་གྷི་རིག་ཚིག་(ta meta physika biblia)ཞེས་པ་དང་དོན་ནི་ ‘དངོས་ཁམས་རིག་པའི་དེབ་ལ་འཇུག་པའི་དཔེ་དེབ་’ ཅེས་པའོ།། དེ་ནི་སློབ་དཔོན་ཨ་རི་སི་ཊོ་ཊལ་གྱིས་མཛད་པའི་དེབ་ཅིག་ཡིན་པར་འདོད། དངོས་ཁམས་དཔྱད་རིག་ནི་བེམ་ཤེས་ཀྱི་ངོ་བོ་དང་གྲུབ་ཆ། མཐར་ཐུག་རང་བཞིན་དང་དེ་གཉིས་དབར་གྱིི་འབྲེལ་པ་བཅས་ལ་དཔྱོད་པའི་ཐབས་ཚུལ་མ་ལགས་ཤིག་ལ་གོ། འདིར་ཤེས་དགོས་པ་ཞིག་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་ནང་ས་ལམ་གྱི་རྣམ་གཞག་རིམ་པ་བརྒྱུད་པའི་སྤེལ་རིམ་ལྟར་དངོས་པོའི་གནས་ལུགས་ལ་འཇུག་པའི་བློའི་གནས་ཚད་མི་འདྲ་བའི་རྣམ་གཞག་བྱེད་ཀྱི་མེད།

ཚན་རིག་ནི། དབྱིན་སྐད་བརྡ་ཆད་Scienceཞེས་པའི་ཚིག་གི་རྩ་བའི་འབྱུང་ཁུངས་ནི་ལེ་ཊིན་ཚིག་(scientia)སྟེ་ཤེས་བྱ་ཞེས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་གོ། ནུབ་ཕྱོགས་རིག་གནས་ཁྲོད་དུ་ཚན་རིག་ཅེས་པའི་བརྡ་ཆད་ཀྱི་གོ་དོན་དུས་སྐབས་རིམ་པའི་ནང་མི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོགས་བྱུང་བ་ལས་བཞི་ཙམ་ཞིག་བཀོད་ན།

1. གནའ་རབས་གྷི་རི་སིའི་སློབ་དཔོན་ཨ་རི་སི་ཊོ་ཊལ་(384-322.B.C.)གྱིས་ཚན་རིག་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་མཚན་ལྡན་པའི་ཤེས་བྱའི་ཕུང་པོའམ་ཤེས་བྱ་གང་ཞིག་རྒྱུ་མཚན་དང་རིགས་པས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་རྒྱུ་ཡོད་པ་ཞིག་ལ་བརྗོད། ཁོང་གིས་ཚན་རིག་ནི་ཤེས་བྱ་ཞིག་ལ་ངོས་འཛིན་གནང་ཡོད། སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་ཚུལ་ནང་ཚན་རིག་ནི་ཤེས་བྱའི་རིགས་ཤིག་ཏེ་ལྟ་གྲུབ་དང་འབྲེལ་པ་ཞིག་ཆགས་ཡོད།

2. དེང་རབས་གསར་པའི་མགོ་སྟོད་ནང་ཚན་རིག་དང་ལྟ་གྲུབ་ཞེས་པའི་བརྡ་ཆད་གཉིས་ཕན་ཚུན་དོན་གཅིག་མིང་གི་རྣམ་གྲངས་ལྟ་བུར་བཀོལ་ཡོད། དཔེར་ན། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་ནང་རང་བྱུང་ལྟ་གྲུབ་(natural philosophy)ཞེས་པ་དེང་སྐབས་རང་འབྱུང་ཚན་རིག་ཅེས་བོད་ཀྱི་ཡོད་པ་དང། དེ་ཉིད་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི་ནང་གསེས་དབྱེ་བ་ཞིག་ལ་འཇོག་གི་ཡོད།

3. སྒྲ་ཡང་པའི་འཇུག་པ་ནི་བརྗོད་གཞི་གང་ཡང་རུང་པའི་སྐོར་ཤེས་རྟོགས་བྱེད་པ་ལ་གོ། དཔེར་ན་དཔེ་མཛོད་ཚན་རིག་དང་སྲིད་དོན་ཚན་རིག་ཅེས་པ་ལྟ་བུའོ།།

4. དེང་རབས་གསར་པར་དེའི་དོན་ནི་ཤེས་བྱ་ཙམ་ལ་གོ་བ་མིན་པར་ཤེས་བྱར་ཇི་ལྟར་འཇུག་པའི་ཐབས་ཚུལ་སྒྲོམ་གཞི་མ་ལག་ཅིག་ལ་འདོད།         

5. ཡང་སྒྲ་དོག་པའི་འཇུག་པ་ནི་ཚན་རིག་པ་ཀེབ་ལར་(Kepler)དང་གྷེལི་ལུ(Galitieo)། ནིའུ་ཊོན་(Newton)བཅས་ཀྱིས་དངོས་པོའི་ཆོས་ཉིད་(law of nature)ཤེས་རྟོགས་ཀྱི་ཆོ་ག  དཔེར་ན། ནིའུ་ཊོན་གྱི་གཡོ་འགུལ་ངེས་སྲོལ་(law of motions)དག་གསར་གཏོད་གནང་ཡོད།

6. དུས་རབས་༡༩ནང་ཚན་རིག་ཅེས་པ་རང་བྱུང་འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་སྐོར་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད་ཐབས་ཀྱི་དཔྱད་ཐབས་སྒྲོམ་གཞི་མ་ལག་གམ་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པའི་དཔྱད་ཐབས་ཞེས་པ་དང་གཞི་ནས་འབྲེལ་འདྲིས་བྱུང་ཡོད། དུས་རབས་དེའི་གོང་དུ་ཚན་རིག་དང་མཐུན་པ་ཞེས་པའི་སྐད་ཆ་ནུབ་ཕྱོགས་ནང་མེད་པར་འདོད། དེ་ནས་ཚན་རིག་གི་བསླབ་པའི་གཉེར་བྱ་གསུམ་སྟེ། དངོས་ཁམས། རྫས་འགྱུར། སྐྱེས་དངོས་བཅས་སོ།། ‘ཚན་རིག་པ་’ ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འདིའང་ཆེས་ཐོག་མར་གསར་དུ་སྦྲུམ། དེ་ཡང་ཐོག་མར་རང་འབྱུང་དངོས་ཁམས་དང་ཆོས་ལུགས་སྨྲ་བ་ཝི་ལིམ་ཝི་ཝེལ་(William Whelwel)བཀོལ་སྤྱོད་གནང། ཨོསེ་ཕྷོེཊེའི་དབྱིན་སྐད་ཚིག་མཛོད་ནང་‘ཚན་རིག་པ་’ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་འདིའི་འཁྲུངས་ལོ་ནི་༡༨༣༤ལོར་ཡིན་པར་འགྲེལ་ལོ།།

གོང་དུ་ཆེད་བཀོད་བྱས་པ་བཞིན་‘ཚན་རིག་’ཅེས་པའི་བརྡ་དོན་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་རིག་གནས་ཁྲོད་དུས་རབས་རིམ་པར་བཀོལ་སྤྱོད་མི་འདྲ་བའི་ཐོག་ནས་གོ་དོན་ཡང་སྣ་ཚོགས་ཤིག་གི་ལམ་ནས་མཁས་པ་ཚོས་བདེ་སྤྱོད་བཏང་ཡོད། ང་ཚོས་རྒྱུན་གཏན་དེ་ནི་ཐ་སྙད་གོ་བ་གཅིག་ཀྱང་ལ་ངེས་ནས་ནུབ་ཕྱོགས་རིག་གནས་དང་འབྲེལ་པའི་འཆད་རྩོད་རྩོམ་གསུམ་བྱེད་སྐབས་བརྡ་དོན་གསལ་ཁ་མ་ཆགས་པའི་བཤད་པ་གོ་སྙོག་ཅན་མང་དུ་སྣང། དེར་བརྟེན་ངེས་དགོས་པ་ཞིག་ནི། ནུབ་ཕྱོགས་རིག་གནས་དང་འབྲེལ་པའི་གཏམ་བྱེད་སྐབས་ཐ་སྙད་གང་ཡང་དེའི་སྐབས་དོན་བཀོལ་སྤྱོད་ལ་དོ་ནན་བྱེད་གལ་ཆེ།

དེང་སྐབས་ཚན་རིག་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་རྒྱུན་སྤྱོད་གོ་དོན་ནི། ཐབས་ཚུལ་སྒྲོམ་གཞི་ངེས་ཅན་ཞིག་གིས་ཐོག་ནས་འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་ཤེས་བྱའི་གནས་ལ་ཤེས་རྟོགས་འཇུག་པའི་རིག་གནས་ཤིག་ལ་གོ།  དེང་རབས་ཚན་རིག་གི་སློབ་གཞི་ཆ་ནས་དབྱེ་ན་ཆེ་བ་གསུམ་དང་ཆུང་མང་དུ་ཡོད། སློབ་གཞི་ཆེ་བ་གསུམ་ནི།

1. དངོས་ཁམས་རིག་པ། (Physics)
2. རྫས་འགྱུར་རིག་པ། (Chemistry)
3. སྐྱེས་དངོས་རིག་པ། (Biology)

འདི་གསུམ་བརྒྱུད་ནས་དེང་རབས་ཚན་རིག་གིས་བསྐྲུན་པའི་འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་ཕྱི་དངོས་པོའི་དཔལ་ཡོན་གྱི་ངོ་མཚར་ཕུན་ཚོགས་ཀྱི་ཞིང་ཁམས་ཏེ། ལོ་རྒྱུས་དང་རྟོག་སྒྲུང་ནང་གི་མི་མངོན་པའི་ཞིང་ཁམས་དག་མངོན་འགྱུར་བྱུང་ཡོད་ཅེས་བརྗོད་པས་ཆོག

འདིར་ནུབ་ཕྱོགས་རིག་གནས་སྨྲ་བ་ཚོས་ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་གི་གཞི་རྩའི་ཁྱད་པར་རམ་འཛིན་མཚམས་རབ་འབྱེད་འགའ་ཞིག་ཕྱོགས་བསྡུས་ཀྱིས་བཀོད་ཐབས་བྱ་ན།

ཨང་རིམ།	ལྟ་གྲུབ།	ཚན་རིག
༡	སྡོམ་ཚིག་གི་འགྲེལ་བརྗོད།	དབྱེ་ཞིབ་ཀྱི་འགྲེལ་བརྗོད།
༢	མངོན་དུ་མ་འགྱུར་པ་དང་ཕྱེད་མངོན་འགྱུར་གྱི་ཆོས་ལ་བཤད་པ་བྱེད།	རྗེས་དཔག་ཐོག་ནས་འགོ་བཙུགས་ཀྱི་སྒྲུབ་བྱ་གྲུབ་འབྲས་མངོན་པར་བྱེད། ལྟ་གྲུབ་ལྟར་འགོ་བཙུགས་ཤིང་སྒྱུ་རྩལ་ལྟར་མཇུག་བསྡུས་བྱེད།
༣	ཁྱབ་ཚད་ངེས་ཅན་ལས་འགལ་ནས་རྟོག་དཔྱོད་བྱེད།	ཁྱབ་ཚད་ངེས་ཅན་ཞིག་གི་གསང་པ་གཏོལ་ཐབས་བྱེད།
༤	ཆོས་ཧྲིལ་པོའི་གནས་ལུགས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་མ་གཏོགས་ཆ་ཤས་རྟོགས་ཀྱང་རྟོགས་གོ་མི་ཆོད།	ཆོས་ཧྲིལ་པོ་དུམ་བུ་དང་ལུས་ཕུང་ཆ་ཤས་སུ་དབྱེ་འབྱེད་ཀྱིས་གནས་ཚུལ་ཤེས་རྟོགས་བྱེད།
༥	ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རིན་ཐང་དང་གཤིས་ལུགས། ཧྲིལ་པོ་དང་མཐར་ཐུག་དགེ་ཕན་བཅས་ལ་རྟོག་དཔྱོད་འཇུག	ཆོས་ཀྱི་རིན་ཐང་དང་གཤིས་ལུགས། ཧྲིལ་པོ་དང་མཐར་ཐུག་དགེ་ཕན་བཅས་ལ་རྟོག་དཔྱོད་མི་འཇུག
༦	མཐར་ཐུག་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་གྲུབ་ཆ་ཅི་དང་ཅིའི་ཕྱིར་ངེས་ཚུལ་གྱི་རྣམ་གཞག	སྐབས་ཐོག་གཟུགས་དག་གི་ངོ་བོ་དང་བྱེད་ལས་ཅི་དང་ཇི་ལྟར་ངེས་ཚུལ་གྱི་རྣམ་གཞག
༧	རང་བཞིན་དང་རིན་ཐང་ངོ་སྤྲོད་བྱེད།	གནས་ཚུལ་ཤེས་རྟོགས་བྱེད།
༨	ག་དུས་བཅོས་དགོས་དང་གསོད་དགོས་མིན་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བླང་དོར་བྱེད།	བཅོས་ཐབས་དང་གསོད་སྟངས་ཀྱི་སློབ་གསོ་སྤྲོད། ཚེ་བསྲེངས་པར་བྱེད་ལ་དམག་སར་སྡེབ་གསོད་ཀྱང་བྱེད།
༩	གྲུབ་དོན་ལ་དགག་བཞག་དང་འབྲེལ་བ་བཏགས་རྒྱུ་ནི་ལྟ་གྲུབ།	བྱ་བའི་རྒྱུ་རིམ་ལ་རྟོག་ཞིབ་དང་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་ཐབས་ནི་ཚན་རིག
༡༠	དཔྱོད་ཤེས་དང་དགག་གཞག་ཐོག་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད།	བརྟག་དཔྱད་དང་དབྱེ་ཞིབ་ཐོག་ནས་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད།
༡༡	ལྟ་ཚུལ་དང་གྲུབ་དོན་ལ་དཔྱད་པ་འཇུག	དངོས་པོའི་བྱ་བྱེད་ཇི་ལྟར་ཐད་ཚུལ་ལ་ཤེས་རྟོགས་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱེད།
༡༢	ཅིའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དྲི་བར་ལན་འདེབས་བྱེད།	ཇི་ལྟར་ཞེས་པའི་དྲི་བར་ལན་འདེབས་བྱེད།
༡༣	དབྱེ་ཞིབ་དང་བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་ལན་འདེབས་བྲལ་པའི་དྲི་བའི་རིགས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད།	གནས་ཚུལ་ལ་དབྱེ་ཞིབ་དང་བརྟག་དཔྱད་ཐོག་ཐབས་ཚུལ་མ་ལག་བརྒྱུད་ཤེས་བྱར་འཇུག
༡༤	ཤེས་རབ་སྤེལ་པར་བྱེད།	ཤེས་བྱ་ཡོན་ཏན་རྒྱས་པར་བྱེད།

 
འདིར་ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་གི་ཁྱད་པར་དང་འབྲེལ་པའི་གནས་ཚུལ་རགས་བཤད་ཙམ་ཞིག་བྱེད་ཁུལ་བྱས་པ་ནི། རི་བོའི་གཏོས་དང་མཉམ་པའི་རིག་གནས་གཉིས་ལ་དངོས་གནས་མཛུབ་མོས་རི་སྟོན་གྱི་དཔེར་གྱུར་སོང་སྙམ། གང་གླེང་སློང་ཙམ་བྱས་པ་ནི་དུས་རབས་སྔ་ཕྱི་རིམ་པའི་ནུབ་ཕྱོགས་མཁས་པ་ཚོས་མཛད་པའི་དཔེ་དེབ་དག་གི་གཏམ་གཞིར་བཞག་ཏེ་ཁོ་བ་ཚོས་འདོད་པ་གཙང་མ་གཙང་ཀྱང་ཞིག་རང་སྐད་ཐོག་གོ་བ་འགྲེལ་ཐབས་བྱས། ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཚོས་སྐད་ཆའི་ནང་འཇིག་རྟེན་འདི་ནང་གི་སྐྱིད་སྡུག་འཚོ་བའི་གནས་ཚུལ་མང་དག་ཅིག་དྲང་པོ་དང་གསལ་པོར་གཏན་འབེབས་གནང་ཡོད། དེ་ན་འཇིག་རྟེན་འཐུན་འཇུག་བླང་དོར་འཇུག་ལྡོག་བྱེད་ཐབས་ནི་གཞུང་ལུགས་མང་པོའི་ནང་མཁས་པ་ཚོས་རང་རང་གིས་མི་ཚེ་ཧྲིལ་པོའི་དངོས་མྱོང་གཞིག་ཏེ་ཞིབ་ཆ་ཚད་ལྡན་གནང་ཡོད། 
འདིར་གླེང་སློང་ནི་ཉེ་རབས་ནས་རང་ཅག་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་མཁས་བླུན་ཀུན་གྱིས་ནུབ་ཕྱོགས་པའི་རིག་གནས་དང་བོད་ཀྱི་རིག་གནས་དབར་ཕན་ཚུན་མཐུན་དང་མི་མཐུན་སོགས་ཀྱི་གཏམ་སྣ་ཚོགས་ཤིག་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པར་མཐོང་ཆོས་ཡིན་སྟབས། དེ་དག་གཏམ་བྱེད་སྐབས་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཚོས་སོ་སོའི་ས་སྐྱེས་རྡོ་སྐྱེས་ཀྱི་ལྟ་གྲུབ་དང་ཚན་རིག་གི་གཞི་རྕའི་ཁྱད་པར་ཇི་ལྟར་འབྱེད་ཀྱི་ཡོད་པར་གོ་རྟོེགས་ཅུང་ཟད་ཡོད་ན། དེ་དག་དང་རང་སྡེའི་རིག་གནས་དབར་གྱི་སྐད་ཆ་དག་འབྲེལ་ཆགས་པ་ཡོང་ངེས་ཡིན། དཔེར་ན། གོང་དུ་བཀོད་པ་བཞིན་ཚན་རིག་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གོ་རྒྱ་དང་བཀོལ་སྤྱོད། ནུབ་ཕྱོགས་ལྟ་གྲུབ་ནང་ཆོས་ལུགས་ལ་གོ་གནས་གང་ཡང་མེད་སྟབས་དད་པ་དང་ཚོགས་གསག་སྒྲིབ་སྦྱོང། ས་ལམ་ཡོན་ཏན་རིམ་གྱིས་རྫོགས་བྱང་འདོད་གཉེར་གྱི་གཏམ་དྲི་མ་ཙམ་ཡང་མེད།  འོན་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཀུན་གྱི་གནས་ལུགས་ལ་དཔྱོད་པའི་རིག་ལམ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རང་འབྱུང་ཁམས་ཀྱི་གསང་བ་མང་པོ་ཞིག་གཏོལ་ཡོད།། །།
 
 
ཟུར་ལྟའི་དཔེ་དེབ།

1. The Story of Philosophy by Will Durant

2. History of Western Philosophy by Bertrand Russell

3. Political Thinkers, Trends and Processes. IIPUC Textbook

4. Western Idealism and its Critics by Jay L. Garfield

5. The Making of the Modern Mind by Randall, Jr and Johan Herman

6. The World Book Encyclopedia, 1994 World Book (Philosophy)

7. Physics for the Inquiring Mind by Roger and Eric M

E-Resource:

1. Wikipedia-science/philosophy

2. Encyclopedia-western philosophy